Lezen en herlezen

 

lezerLezen… en het lezen intensiveren door erover te schrijven, of stukken tekst te vertalen. Het brengt de wereld in beweging.

Mijn oog viel laatst op Elio Vitttorini’s Gesprek op Sicilië uit 1941. Een klassieker die ik nog nooit gelezen had. Misschien maar goed ook, of zou ik tijdens mijn studie die raadselachtige wijsheid, merkwaardige scènes, en ongebruikelijke stemming ook al hebben kunnen waarderen? De hoofdpersoon is een man, die jaren geleden de armoede van zijn Siciliaanse jeugd ontvluchtte en in Noord-Italië een nieuw leven begon. Op een dag stapt in de trein naar het zuiden. Hij had ze definitief de rug toegekeerd, zijn ouders en broers, zijn jeugd, de armoede, en Sicilië. Maar een mengeling van weemoed, Weltschmerz en gedeprimeerde onverschilligheid doet hem als vanzelf terugreizen naar zijn geboorteland, en een bezoek brengen aan zijn moeder. Iets mythisch en romantisch ligt op de loer, maar krijgt geen kans omdat de schrijver de teugels stevig in handen heeft en de lezer niet wil sussen maar juist wil uitdagen.

Misschien is dat het wat me in het Gesprek deed denken aan de curieuze kleine Friese roman Leafdedea, van Homme Eernstma (pseudoniem van F.S. Sixma van Heemstra) uit 1963. Een totaal andere setting (een adellijk slot op het Friese platteland), een totaal ander verhaal, maar ook daarin een potentie van mythische romantiek die geen kans krijgt. Ook daar is een schrijver aan het woord die de lezer niet wil sussen maar wil uitdagen. Van de Friese tekst verschenen drie edities. Onlangs is een bewerking in het Nederlands van de schrijver, die jaren onuitgegeven bleef, bij de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren verschenen,  onder de titel Liefdedood. In het Nawoord worden brieven van de schrijver aangehaald die voor vertalers interessant zijn.

Leafdedea heb ik inmiddels wel zo’n zeven of acht keer gelezen en ik ben er nog altijd niet klaar mee. Gesprek op Sicilië zal ik zeker ook herlezen. al was het maar vanwege de fantastische slotzin: ‘Ter vermijding van dubbelzinnigheden en misverstanden teken ik aan dat, zoals de hoofdfiguur van dit Gesprek niet autobiografisch is, het Sicilië dat hem omgeeft en begeleidt slechts bij toeval Sicilië is: alleen omdat de naam Sicilië mij beter in de oren klinkt dan de naam Perzië of Venezuela. Overigens ben ik van mening dat alle manuscripten in een fles worden gevonden.’

Over het Europees leeslaboratorium

Het plan om een ‘leesacademie’ op te richten, leefde al langer. Het lezen van de teksten van Joast Halbertsma versterkte mijn overtuiging dat de activiteit van het lezen meer aandacht behoeft. En toen ik las dat Alessandro Baricco in Turijn een schrijversschool heeft opgericht, dacht ik: ik zou wel een lezersschool willen oprichten. Daarom heb ik in 2008 met een aantal mensen een leeslaboratorium in het leven geroepen. We lazen een roman en gaven onszelf in eerste instantie de gelegenheid stil te staan bij de associaties die het bij iedereen afzonderlijk oproept: een historische roman roept bij de één associaties op met actuele politieke of maatschappelijke situaties, en een bepaalde zin roept bij een ander een beeld op (een bestaand schilderij, of één die je zelf zou willen maken, of een scène uit een film), of de roman roept associaties op met een muziekstuk, en een personage kan iemand doen denken aan stripfiguur. Zonder ons al te veel te bekommeren wat de schrijver heeft bedoeld, stonden we op die manier stil bij de vragen, antwoorden, irritatie, en bewondering die het boek via de associaties van de lezer genereert. Tijdens een tweede bijeenkomst gingen we meer analytisch te werk: welke literaire middelen heeft de auteur ingezet? En welk effect heeft dat? Door de resultaten van beide sessies bij elkaar te brengen hoopten we meer inzicht te krijgen in de manier waarop een boek via de schrijver en de lezer ‘werkt’.

Ik kon door drukke werkzaamheden de bijeenkomsten en de verslaglegging van het leeslaboratorium niet blijvend bijhouden. Maar het laboratorium bestaat nog steeds en maakt veel werk van het lezen.